top of page

İlişkiyi Bitirmek

Yazarın fotoğrafı: Elif Okan Gezmiş
Elif Okan Gezmiş
23 Eki
7 dakikada okunur

Bir makale, bir öykü, bir romanı bitirmek ne demektir? Şayet özne okursa, ilk satırından son satırına dek okuduğunda bitirdiğini söyleyebiliriz herhalde. Okudukları üzerine düşünmeye devam edecek, belki yazarla sohbeti zihninde sürecek olsa bile ilgili metinle somut teması kesildiğinde, kitap bir kenara kaldırıldığında, sürecin ilk parçası tamamlanmış olur. Bu tamamlanmayı bitirmek sayarız. Yazar açısındansa durum daha karmaşıktır. Günü gelince son noktayı koyması, son değişiklikleri yapması ve en nihayetinde yayınlanmak üzere vedalaşması gerekir. Yazar, yazıyı elinden çıkararak bitirir veya, en azından, bitirdiğini ilan eder. Oysa sanatçılardan pek çok defa dinlediğimiz üzere onların gözünde eser hiçbir zaman tam manasıyla bitmez. Dünyayla paylaştıklarında dahi tamamlandığını hissetmezler; bir şeyler hep eksiktir. O halde denebilir ki bazı şeyler bitmeden bitirilir.


Bitirmek, tamamlamak kadar tüketmeye de işarettir. Tabağımdaki yemeğin bittiğini, tükenmesinden anlarım. Haftalık işlerimi listedeki her bir maddenin üstünü çizerek, çizilecekleri tüketerek bitiririm. Ancak tüketmek için tamamlamam gereken adımlar vardır: Lokmayı çatala takmam, ağzıma götürmem, çiğnemem, yutmam ve bunu artık tabakta bir şey kalmayıncaya kadar tekrarlamam gerekir. Bitirmek, bu hâliyle, gereken tüm adımları gerektiği kadar attığımızın göstergesidir; üstümüze düşeni yaptığımızın, çabaladığımızın, asgari koşulları yerine getirdiğimizin, her maddenin üstünü çizdiğimizin… Sırtlandığımız sorumluluğun, koyduğumuz hedefin veya bize verilen görevin mahiyeti doğrultusunda bitiş çizgisine emek emek, adım adım yaklaşırız. Her gayret, bitirme gayretidir. 


İlişkileri de böyle bitiririz: tüketerek. Başlangıçtaki kıpırtının, merakın, hayranlığın kademe kademe soluşu zamanın kaçınılmaz bir getirisi sayılsa da zamanın aslında tek getirdiği görevler, geçilecek etaplardır. Beğendiğimiz kişiyle önce tanışmamız, sonra flörtleşmemiz, sevgili olmamız, ilk defa öpüşmemiz, ilk defa sevişmemiz, ilk kavgamızı etmemiz, ilk yıldönümümüzü kutlamamız, ilk tatilimize çıkmamız gerekir. Kat edilen her etapta ilişki tükenmeye adım adım yaklaşırken ömrünü uzatmak için yeni bir sayfa açarız: İlişki resmiyete biner, aileler tanışır, belki aynı eve taşınılır, sözlenilir, nişanlanılır, evlenilir. Her yeni sıfat, yeni görevleri beraberinde getirir. İş listesi tam tamamlanacakken ucuna yeni sayfalar eklenir. Gidilebilecek tüm yollar tükendiğinde ise o en son, belirleyici, ucu açık görev listesi gelir önümüze: çocuk. Böylelikle ilişki, filancanın ebeveyni olma vesilesiyle, ebediyete çapa atar. Kan bağına yakınsayan geri dönüşsüz bir bağ kurulmuştur. Çocuğun ilişkiyi garanti altına aldığı, bitemezliğini tescillediği varsayılır. Oysa bu varsayım, sevgililik ilişkisinin belki de çoktan tükenmişliğini veya tükenmesine ramak kalmışlığını görmezden gelmeye yarayan, gizleyen bir yanılsamadan ibarettir. 


İlişki bitmiştir çünkü görevler tamamlanmıştır: Sevişmeler, kavgalar, market alışverişleri, tatiller, yıldönümleri, doğum günleri, aile ziyaretleri, ev işleri defalarca yapılmıştır. Lokma çatala tekrar tekrar takılmış, ağza götürülmüş, çiğnenmiş, yutulmuştur. Tabak çoktan bitmiş, yeniden doldurulmuş, yeniden bitmiştir. İlişki, çatlayana kadar yediğimizde tükenir. İlişki, artık aç hissetmediğimiz hâlde, vazife gereği, ayıp olmasınlarla, ziyan olmasınlarla çiğnemeye devam ettiğimiz ölçüde sürer ve içimiz daha fazlasını almadığında biter. 


İlişkiyi bitirmek, sofradan kalkmaktır. Biten ilişki tamamlanmamış, tükenmiştir. Veya belki de şöyle demeli: İlişki ancak tükenerek tamamlanabilir. Ayrılan tarafın suçluluk duygusu, sofrada hâlâ duran envai çeşit yemeğe rağmen yemeyi bırakan misafirin mahcubiyetini andırır. Yenilecek daha çok şey vardır kuşkusuz ama mide fesadı geçirmek de istemez nihayetinde; ev sahibi, mecbur, kalan yemekleri ertesi günlerde kendi tüketecek veya, belki de, çöpe atacaktır. Diğer yandan, sofradan kalkmak, kapıya meyledip ayakkabılarımızı giymek yetmeyebilir. Az önce yediğimiz onca yemeğin bir kısmı yanımıza yolluk olarak verilir. İlişkinin görevleri ayrıldıktan sonra da, belli bir süreliğine de olsa, bize musallat olmaya devam eder. Düğüm olmuş hayatlar nadiren tek hamleyle çözülebilir.


Her şeyi bitirmeye çalışırız, ilişkiler de dahildir buna. Karşımızdaki insanı kaybetmemek için yaptıklarımız, onu değilse de aramızdaki ilişkiyi, belki biraz da bizi tüketir. İlişkinin ne zaman bitmeyeceği sorusunun yanıtı da burada gizlidir: bir dizi vazifeye dönüşmediğinde. İki insan bir araya geldiğinde, ilk zamanlar, yalnızca birlikte olmaktan mutludur. Birbirlerinden beklentileri yoktur veya, varsa da, pek azdır. Âşık olduğumuz kişinin bizi aramasını bekleriz, örneğin, çünkü sesini duymak isteriz; özlüyoruzdur. Karşı taraf da biz istiyoruz, bekliyoruz diye değil, kendisi de özlediği için arar. Başlangıçta her şey kendiliğinden olur, çabasızca akar. Ancak zamanla, arzuların doğal uzantıları periyodik olarak tekrarlanması gereken göstergelere dönüşür. “İlişki” dediğimiz şey böyle başlar. İlişki, iki insan bir araya geldiğinde değil, birbirinden bir şeyler beklemeye başladığında, kendiliğindenliğin yerini beklentileri karşılama mecburiyeti aldığında doğar. 


Bunu bir hobinin profesyonelliğe evrilmesine de benzetebiliriz. Yetenekli genç yazar ilk romanını yazarken dünya ondan bihaberdir; canı istediğinde oturur sayfaların başına, canı istediğinde bırakır, uzun uzun düşünür, siler, tekrar yazar… Kimseye okutması dahi şart değildir; ne de olsa kimse bilmez böyle bir şey yaptığını. Dahası, ortaya çıkan ürünün iyi olup olmaması, hatta nihayetinde ortaya tamamlanmış bir ürün çıkıp çıkmaması bile bir şeyi değiştirmez onun açısından. Bir gün başkalarıyla paylaşmayı, onların övgüsüne mazhar olmayı içten içe hayal ediyor olsa dahi en nihayetinde şu an sadece yapmaktan zevk aldığı, yapası geldiği için uğraşıyordur. Yazma eyleminin sonunda bir vaat yoktur. Beğenileceği garanti değildir, hatta beğenilmemesi çok daha muhtemeldir. Genç yazar, yine de yazmadan edemez. İçinden geldiği için, geldiği ölçüde devam eder. Ancak aynı yazarımız ilk kitabını yayınlayıp büyük bir başarı elde ederse şayet, ikinci kitap için sözleşmesini imzaladıktan sonra işin rengi değişir: Artık önünde bir teslim tarihi ve kendisinden en az ilki kadar iyi bir kitap bekleyen bir yayınevi, okurlar vardır. Artık devreye ikinci, hatta üçüncü gözler; beklentiler, şartlar, tarihler girmiştir. Diğer bir deyişle, ilk romandan farklı olarak, ikinci romanı bitirmeye mecburdur. 


Bir insanla birbirimize çekildiğimiz ilk zamanlar ilk romanımızsa, ilişkinin başlangıcı ikinci kitabımız için imzaladığımız sözleşmeye benzer. Artık karşı tarafla etkileşimlerimiz içimizden öyle geldiği için, kendiliğinden, vaatsiz ve maksatsız olmaktan çıkar: Bir söz vermişizdir, yerine getirilmesi gereken görevler vardır. Bu da bitirme mecburiyetini beraberinde getirir. Zira her şeyi bitirmeye çalışırız; en azından tüketilebilecek, üstü çizilebilecek, yanına tik atılabilecek şeyler önümüze geldiğinde neredeyse otomatik olarak yaparız bunu. Konu ister ilişki olsun ister başka bir şey, arzunun yerini beklentiler, kendiliğindenliğin yerini görevler aldığında tüketme çabası da beraberinde gelir. Sürdürme umuduyla gösterdiğimiz gayret, aslında, bitirmeye yöneliktir.


Romantik ilişkinin paradoksu, beklentileri karşılamamız şartıyla sürmesi ve beklentileri karşıladıkça tükenmesidir. Beklentiler karşılanmazsa, yarım kalır. Ayrılıkların en yaygın sebebi karşı tarafın üstüne düşeni yapmamasıdır: sadık olmaması, yıldönümlerini unutması, yeterli ilgiyi göstermemesi, vesaire. İlişkinin gereğini yerine getirmeyen partner, tıpkı görev ve sorumluluklarını layığınca yerine getirmeyen bir eleman gibi, işten çıkarılır. Zira ilişki, en nihayetinde, bir iştir; işe dönüşmüştür. Her iki taraf da kendi payına düşenleri özenle yerine getirmeye devam ederse, olağandışı bir gelişme olmadığı sürece pekâlâ sürer: Tıpkı aynı şirkette otuz yıl çalışanlar olduğu gibi, otuz yıl süren ilişkiler de vardır. Burada belirleyici olan, üstü çizilen sonsuz iş listesinin karşılığında ne beklendiğidir. Kendi sorumluluklarımı yerine getirdiğinde emeğime karşılık gelen bir “maaş” alıyorsam, benim ihtiyaçlarım da karşılanıyorsa, bu alışverişi uzun yıllar sürdürebilirim elbette. Hayatımı kolaylaştırdığı müddetçe ilişkide kalmamın önünde bir engel yoktur. Ancak tıpkı maaşlı işimizde bir arzu, tutku doğrultusunda çalışmadığımız gibi, ilişkide kalmamın sebebi de içimden öyle gelmesi, öyle istemem olmaz. Bu, bana da hizmet ettiği için hizmet etmekte beis görmediğim bir sözleşmedir sadece. 


Ne var ki bundan süren ilişkilerin bitirme maksadından azade olduğu çıkmamalı: Uzun yıllar çalıştığınız şirketten bir gün emekli olmayı beklersiniz, ne de olsa. Yeterli emeği yeterince uzun süre verdiğinizde ilişkiden de emekli olmayı, yıllarca ödediğiniz primlerin size yaşlılığınızda evde bir ses, hastalığınızda destek olarak geri dönmesini umarsınız. İlişki boyunca üstünü çizdiğiniz, tükettiğiniz her görevle sigorta priminizi ödersiniz. Mevcut kaynaklarınızı uzun vadeli bir yatırıma vakfeder, mevcut ilişki veya düzen bittiğinde ileri yaşlarınızın gereği doğrultusunda başka bir ilişkiye, düzene geçmeyi olabildiğince teminat altına alırsınız. O zaman da bazı sorumluluklarınız, yerine getirilmesi gereken görevler olacaktır kuşkusuz ama hem bunlar sayıca azalacak hem de, daha da önemlisi, ihmalleriniz neticesinde kapı önüne konma olasılığınız epeyce düşecektir. 


Her şeyi bitirmeye çalışır ama bazen bunu, bitişin ardındaki bir vaat uğruna yaparız. Düzenli ibadet eden, dinin emirlerini harfiyen yerine getirenler ölünce cennete gitmeyi; haftada üç dört gün spor yapan, yediklerine dikkat edenler sağlıklı yaşlanmayı bekler. Yapıp ettiklerimiz ne cenneti ne de uzun bir yaşamı garanti etse de ihtimalini artırdığı inancıyla gereken emeği ortaya koyarız. Bitirdiğimizde, daha iyisi gelecektir. Bugün vazgeçtiğim, feragat ettiğim arzularım ilerde beni özgür kılacaktır: Okulu bitirdiğimde aileme olan ekonomik bağımlılığımdan, emekli olduğumda her gün işe gitme mecburiyetinden kurtulurum. Modern dünyanın ayağımıza vurduğu zinciri başka bir zincirle değiştirirken ilerlediğimizi, etap etap özgürleştiğimizi sansak da Sisifos’unkinden çok farklı bir gayret değildir ortaya koyduğumuz. İlişkiler de, kuşkusuz, hayatın bu olağan akışından nasibini alır.


Gıptayla okunan büyük aşk hikâyelerini farklı kılan, bitirilememesidir. En büyük âşıklar, kavuşamayanlardır; ilişkisi hiç başlamayanlardır. Tarla Kuşuydu, Juliet oyununda en eğlenceli hâliyle yansıtıldığı gibi, Romeo ve Juliet evlenmiş olsa sonlarının ne olacağını hepimiz pekâlâ tahmin ederiz. Aşkı öldüren evlilik bile değil, ilişkidir; nihai bir kavuşmadır; bir arada kalma gayreti ve hatta mecburiyetidir. İnandığımız yeni masallardan olan aşk evliliği, bizi kazanılması imkânsız bir oyunun içine sokar: Birini bulmamız, onunla “ciddi” bir ilişki kurmamız ve sonrasında bu ilişkiyi ölene dek sürdürmemiz gerekir. Basamakları teker teker tırmanır, her bir adımı itinayla tamamlarken çoğu zaman nereye varmaya çalıştığımızı dahi unutur, adımların kendisinden başka bir şey düşünemez hâle geliriz. İlişki de, tıpkı hayatın kendisi gibi, ucu görünmez bir merdivene dönüşür… cennete uzandığı bir hayli şüpheli bir merdivene. 


Arzu, mecburiyeti sevmez oysa. Genç yazarımız ikinci, hatta üçüncü, dördüncü kitabında da takdir görse ve “sevdiği şeyi yaparak para kazandığı” için ne kadar şanslı olduğunu söyleyip dursa da ilk romanını yazarken aldığı hazzı artık alamadığı vâkidir: Uzun yıllar büyük başarıya erişmiş pek çok sanatçı amatör günlerini özler ve hatta “artık biraz da kendi istediği şeyleri yapmak istediğinden” dem vurar. Mesleğinde zirveye ulaşanlar başa döner, en temel bilgileri tekrar düşünür, sıfırdan öğrenmenin heyecanını arar, ortaya koyduğu ürünleri sadeleştirmek ister. İlişki ilerlediğinde, ilişkiyi sürdürmede ustalaştığımızda da benzer bir noktaya gelir; başa dönmek, sadeleşmek, sorumluluklardan azade çocuksu coşkumuza tekrar kavuşmak, yani aslında yeniden âşık olmak isteriz. İlişkiyi tam da sürdürmeyi başardığımız için bitiririz. Süren ilişki, eşzamanlı olarak, başa dönme arzusunu büyütür. Çıkılan her basamak, en alt kata olan özlemi besler. Yıllanmış çiftlerdeki baskın nostalji de bunun uzantısıdır: “Hatırlıyor musun, hani Side’ye gitmiştik...”


İlişki biriktirilen anılardan değil, bitirilenlerden mürekkeptir. Taze âşıklar geçmişi yad etme ihtiyacı duymaz, geride kalan güzel günleri anmaz çünkü günler hâlâ güzeldir. Çocuklarda geçmiş ve gelecek mefhumu olmaması gibi, arzu ile hareket edildiğinde de öncesi ve sonrası önemsizleşir. Şimdi yeterince iyi olduğunda geçmişe özlem duyulmaz, gelecekten bir şey umulmaz. Geleceğe dair bir duygu varsa da o korkudur: bir tehditle karşılaşma, bir şeylerin ters gitmesi, sonucunda elindekini yitirme korkusu. İlişki sürdükçe bu korku hafifler, yerini talepkârlığa bırakır. Her gün biraz daha yatırım yaparak karşı tarafı daha da borçlandırır ve elbette, mütekabiliyet ilkesi gereği, biz de daha çok borçlanırız. İlişki, herkesin sonunda bir şeyleri kaybetmeye mahkûm olduğu bir ekonomidir.

 

İlişkileri, tüketerek bitiririz: arzuyu, arzusuz görevleri, atılması zorunlu adımları tüketerek. İlişkinin bitişi bazen ayrılık biçimini alır; en azından bir taraf sofradan kalkar. Bazense emekliliğe benzer; ilişki yine bitmiştir ancak çift tekrar masaya oturur ve ölümü birlikte beklemekte mutabık kalır. İlişkinin bitmemesinin tek yolu başlamaması, veya, en azından bildiğimiz türden bir ilişkiye hiç benzememesidir. İdeal addedilen nitelikleri taşıyan normatif ilişkiler, tükenmeye mahkûmdur. Tükenmeyen ilişkilerse, ezici ağırlıkla, beklentilere uzak düşer. Tükenmeyen ilişkiler, pek çok şeye rağmen veya paralel seyreder; çift mecburiyetten değil, birlikte olma arzusu koşullara baskın çıktığı yahut koşullardan azade olduğu için emek verir. Tükenmeyen ilişkiler, bitirme imkânına hiç kavuşamayanlar veya bu imkândan bile isteye kaçınanlardır. Dışardan bakıldığında bazen adlı adınca ilişki dahi denemeyecek bu birlikteliklerde çift fiziksel ya da ruhsal yan yanalığını başka yolları yürümek, başka arzuların peşinden gitmek için kendine zemin kılar. Tükenmeyen ilişkiler, ilişki yerine veya ilişkiye yaslanarak başka şeylerin tüketilmesi, bitirilmesi, tamamlanmasıyla sürer. Hayaller ve acılar ortaklaşsa dahi, ilişkide cisimleşmez. Tükenmeyen ilişkinin konusu kendisi değil, dünyadır.





   

 
 

© 2026 Elif Okan Gezmiş

bottom of page